భారత్ సరిహద్దుల్లో చైనా ‘వాటర్ బాంబ్’.. బ్రహ్మపుత్రపై భారీ డ్యామ్‌తో ముప్పు ఎంత?

టిబెట్‌లో బ్రహ్మపుత్ర నదిపై చైనా చేపట్టిన భారీ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు ఇప్పుడు భారత్‌కు కొత్త ఆందోళనగా మారుతోంది. ముఖ్యంగా హిమాలయ ప్రాంతంలో తరచూ సంభవించే భూకంపాలు, కొండచరియలు, ఆకస్మిక వరదల నేపథ్యంలో ఈ ప్రాజెక్టు భద్రతపై ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో కొందరు శాస్త్రవేత్తలు, భూగర్భ నిపుణులు చైనా నిర్మిస్తున్న మైడాగ్ డ్యామ్‌ను తీవ్ర ప్రమాదానికి కారణమయ్యే ప్రాజెక్టుగా అభివర్ణిస్తున్నారు. బ్రహ్మపుత్రగా భారత్‌లోకి ప్రవేశించే యార్లుంగ్ సాంగ్పో నదిపై చైనా భారీ స్థాయిలో జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టును నిర్మిస్తోంది. సుమారు 60,000 మెగావాట్ల సామర్థ్యంతో నిర్మిస్తున్న ఈ ప్రాజెక్టు పూర్తయితే ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటిగా నిలిచే అవకాశం ఉంది. అయితే ఇది కేవలం విద్యుత్ ఉత్పత్తికి సంబంధించిన ప్రాజెక్టుగా మాత్రమే చూడలేమన్నది భారత్‌లోని ఆందోళన. సరిహద్దు నదిపై ఇంత భారీ స్థాయి నిర్మాణం చేపట్టడం వల్ల నీటి ప్రవాహం, దిగువ ప్రాంతాల పర్యావరణం, వరద నిర్వహణ, భద్రత వంటి అంశాలపై దీర్ఘకాలిక ప్రభావాలు ఉండొచ్చనే అభిప్రాయాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. భూకంప ప్రాంతంలో భారీ నిర్మాణం.. అసలు ఆందోళన ఇదే టిబెట్‌ హిమాలయ ప్రాంతం భౌగోళికంగా అత్యంత సున్నితమైన ప్రాంతం. భూకంపాలకు గురయ్యే అవకాశం ఎక్కువగా ఉండే ఈ ప్రాంతంలో భారీ ఆనకట్ట నిర్మాణం చేపట్టడం వల్ల ప్రాజెక్టు భద్రతపై సహజంగానే ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి. ఒకవేళ భారీ భూకంపం సంభవించి ఆనకట్ట నిర్మాణానికి నష్టం జరిగితే దిగువ ప్రాంతాలపై ఒక్కసారిగా భారీగా నీటి ప్రవాహం విడుదలయ్యే ప్రమాదం ఉంటుందని నిపుణులు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. అలాంటి పరిస్థితి ఏర్పడితే భారత్‌లోని ఈశాన్య రాష్ట్రాలతో పాటు బంగ్లాదేశ్‌ ప్రాంతాలపై కూడా ప్రభావం పడే అవకాశం ఉందన్నది ప్రధాన వాదన. ఇదే కారణంతో ఈ ప్రాజెక్టును కొందరు ‘వాటర్ బాంబ్’గా అభివర్ణిస్తున్నారు. అయితే ఈ పదం ప్రాజెక్టు వల్ల తప్పనిసరిగా ప్రమాదం జరుగుతుందనే అర్థంలో కాకుండా, భారీ ఆనకట్ట నిర్మాణం ఉన్న భౌగోళిక ప్రాంతంలోని సంభావ్య ప్రమాదాలను సూచించే హెచ్చరికగా చూడాల్సి ఉంటుంది. చైనా శాస్త్రవేత్తల్లోనూ ఆందోళనలు? ఈ ప్రాజెక్టు నిర్మాణ ప్రాంతంలో భూగర్భ పరిస్థితులు, టెక్టోనిక్ ఫ్రాక్చర్లపై కూడా చర్చ జరుగుతోంది. భూమి శిలా పొరల్లో పగుళ్లు, భూకంప కార్యకలాపాలు ఉన్న ప్రాంతాల్లో భారీ నిర్మాణాల భద్రత అత్యంత కీలకంగా మారుతుంది. చైనా భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు కూడా నిర్మాణ ప్రాంతానికి సంబంధించిన భౌగోళిక ప్రమాదాలపై ఆందోళనలు వ్యక్తం చేసినట్లు కథనాలు చెబుతున్నాయి. అయితే ఇలాంటి వాదనలను నిర్ధారించడానికి సంబంధిత శాస్త్రీయ అధ్యయనాలు, అధికారిక భద్రతా నివేదికలు పరిశీలించడం అవసరం. భారత్‌కు నీటి ముప్పు ఎంత? భారత్‌కు సంబంధించిన మరో ప్రధాన ఆందోళన నీటి ప్రవాహ నియంత్రణ. బ్రహ్మపుత్ర నది దిగువ ప్రాంతాలకు జీవనాధారం. ఈ నదిపై ఎగువ ప్రాంతంలో భారీ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం జరిగితే నీటి ప్రవాహంలో కాలానుగుణ మార్పులు రావచ్చనే భయం ఉంది. చైనా భారీగా నీటిని నిల్వ చేసి ఒక్కసారిగా విడుదల చేస్తే దిగువ ప్రాంతాల్లో వరద ముప్పు పెరిగే అవకాశం ఉందన్నది భారత వర్గాల ఆందోళన. అదే సమయంలో నీటి ప్రవాహాన్ని ఎక్కువగా నియంత్రిస్తే కొన్ని కాలాల్లో దిగువ ప్రాంతాల్లో నీటి లభ్యతపై ప్రభావం పడొచ్చనే వాదన కూడా ఉంది. అయితే ఒక దేశం ఆనకట్ట నిర్మించిందనే కారణంతోనే అది ఉద్దేశపూర్వకంగా వరదలు సృష్టిస్తుందని నిర్ధారించడం సరికాదు. అసలు ప్రశ్న ప్రాజెక్టు నిర్వహణ విధానం, నీటి విడుదల వ్యవస్థ, అత్యవసర పరిస్థితుల్లో సమాచార మార్పిడి, దిగువ దేశాలతో సమన్వయం వంటి అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. భారత్ కూడా ప్రత్యామ్నాయ ప్రాజెక్టులపై దృష్టి చైనా ప్రాజెక్టుతో ఏర్పడే వ్యూహాత్మక, జల భద్రతా సవాళ్లను ఎదుర్కొనేందుకు భారత్ కూడా బ్రహ్మపుత్ర పరివాహక ప్రాంతంలో భారీ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులపై దృష్టి సారిస్తున్నట్లు సమాచారం. ఇది కేవలం విద్యుత్ ఉత్పత్తి అంశం మాత్రమే కాదు. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో నీటి వనరులపై వ్యూహాత్మక నియంత్రణ, వరద నిర్వహణ, విద్యుత్ భద్రత, ప్రాంతీయ మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి వంటి అంశాలతో కూడా ముడిపడి ఉంది. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటిగా.. చైనా ఈ ప్రాజెక్టు కోసం భారీగా పెట్టుబడులు పెడుతోంది. సుమారు 167 బిలియన్ డాలర్ల వ్యయంతో నిర్మిస్తున్నట్లు సమాచారం. ఇది పూర్తయితే చైనాలోని త్రీ గోర్జెస్ డ్యామ్ కంటే కూడా భారీ స్థాయి విద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండే అవకాశం ఉందని అంచనాలు ఉన్నాయి. చైనా ప్రణాళిక ప్రకారం 2030లలో ప్రాజెక్టు పూర్తయ్యే లక్ష్యం ఉంది. అయితే ఇంత భారీ ప్రాజెక్టు నిర్మాణానికి భౌగోళిక పరిస్థితులు, పర్యావరణ అనుమతులు, నిర్మాణ భద్రత, ప్రాంతీయ రాజకీయ అంశాలు కీలకంగా మారనున్నాయి. ఇది కేవలం డ్యామ్ కాదు.. జల భద్రతకు సంబంధించిన అంశం చైనా నిర్మిస్తున్న ఈ ప్రాజెక్టును కేవలం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుగా చూడటం కంటే భారత్-చైనా మధ్య పెరుగుతున్న జల, వ్యూహాత్మక పోటీ నేపథ్యంలో చూడాల్సిన అవసరం ఉంది. బ్రహ్మపుత్రపై ఎగువన ఉన్న దేశంగా చైనాకు నీటి ప్రవాహంపై గణనీయమైన ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది. దిగువన ఉన్న భారత్, బంగ్లాదేశ్‌కు మాత్రం నది ప్రవాహం నేరుగా జీవనాధారం. అందుకే భవిష్యత్తులో నీటి విడుదలపై పారదర్శకత, డేటా పంచుకోవడం, వరద హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, అత్యవసర సమన్వయం కీలకంగా మారనున్నాయి. ప్రస్తుతం ‘వాటర్ బాంబ్’ అనే పదం చుట్టూ ఆందోళన పెరుగుతున్నప్పటికీ, అసలు పరీక్ష మాత్రం ప్రాజెక్టు నిర్మాణం పూర్తయిన తర్వాత దాని నిర్వహణ, నీటి ప్రవాహ నియంత్రణ, భూకంప భద్రత, భారత్‌తో సమాచార భాగస్వామ్యం వంటి అంశాల్లోనే ఉంటుంది. అందుకే చైనా-భారత్ మధ్య బ్రహ్మపుత్ర నది భవిష్యత్తు కేవలం నీటి సమస్యగా కాకుండా జల భద్రత, పర్యావరణం, సరిహద్దు భద్రత, ప్రాంతీయ రాజకీయాలకు సంబంధించిన కీలక అంశంగా మారుతోంది.